Valar morghulis to zwrot w wysokim valyriańskim, który znaczy „wszyscy ludzie muszą umrzeć”. Pochodzi z książek George’a R.R. Martina, a w „Grze o tron” wiąże się z Aryą Stark, Ludźmi bez Twarzy i jej drogą do Braavos. Pozostałe postacie Gry o tron opisujemy w osobnym przewodniku.
Co znaczy valar morghulis
Valar morghulis znaczy „wszyscy ludzie muszą umrzeć”. Odpowiedzią na to zawołanie jest valar dohaeris.
W świecie powieści wysoki valyriański pełni funkcję podobną do łaciny w średniowiecznej Europie. Nie jest już językiem codziennej komunikacji, lecz językiem nauki i wykształcenia szlachty w Essos i Westeros. W wydanych książkach Martina pojawia się tylko w kilku słowach i zwrotach. Należą do nich valar morghulis, valar dohaeris, czyli „wszyscy ludzie muszą służyć”, oraz dracarys, tłumaczone jako „smoczy ogień”.
Valar dohaeris: odpowiedź na zawołanie
Valar dohaeris, czyli „wszyscy ludzie muszą służyć”, jest odpowiedzią na valar morghulis. Zwroty tworzą parę: jeden mówi o śmierci, drugi o służbie.
Tę samą parę tworzą tytuły odcinków serialu. „Valar Morghulis” zamyka drugi sezon „Gry o tron”, a „Valar Dohaeris” (31 marca 2013) otwiera sezon trzeci i tytułem nawiązuje do poprzedniego finału.
Skąd pochodzi valar morghulis: książki i język Davida J. Petersona
Valar morghulis pochodzi z książek George’a R.R. Martina. Autor wprowadził do powieści pojedyncze wyrażenia w wysokim valyriańskim, ale nie stworzył w nich pełnego języka. Na potrzeby serialu HBO rozbudował go językoznawca David J. Peterson, opierając się na zachowanych w książkach fragmentach.
Zwroty valar morghulis i valar dohaeris stały się podstawą systemu odmiany czasowników w wersji języka opracowanej przez Petersona. Stworzył on również dla serialu język Dothraków, do którego HBO wybrało go w konkursie w 2009 roku. Później rozwijał wysoki valyriański na potrzeby „Rodu smoka”, w którym słychać go częściej, głównie w wypowiedziach, które wygłasza Rhaenyra Targaryen. W 2019 roku Peterson przygotował bezpłatny kurs wysokiego valyriańskiego w Duolingo, a przy premierze „Rodu smoka” w sierpniu 2022 roku go rozbudował.
Valar morghulis w historii Aryi Stark
W książkach, w „Starciu królów”, Jaqen H’ghar proponuje Aryi Stark, że zabije trzy wskazane przez nią osoby. Kiedy odchodzi, wręcza jej żelazną monetę z Braavos. Moneta ma zapewnić Aryi przyjęcie do gildii Ludzi bez Twarzy, a Jaqen każe jej zapamiętać valar morghulis.
W „Nawałnicy mieczy” Arya pokazuje monetę kapitanowi statku „Titan’s Daughter” w portowym miasteczku Saltpans i wypowiada zwrot. Dzięki temu dostaje miejsce na statku płynącym do Braavos. W „Uczcie dla wron” trafia do Domu Czerni i Bieli, siedziby Ludzi bez Twarzy, gdzie rozpoczyna szkolenie. Pełniejszą historię Aryi Stark przedstawiamy w osobnym tekście.
W serialu Jaqen przekazuje Aryi monetę i zwrot w sezonie 2, odcinku 10 („Valar Morghulis”, emisja 3 czerwca 2012), po czym zmienia twarz na jej oczach. Znaczenie, czyli „wszyscy ludzie muszą umrzeć”, zostaje wyjaśnione dopiero w kolejnym sezonie. W finale sezonu 4 („The Children”) Arya pokazuje kapitanowi monetę od Jaqena i wsiada na statek do Braavos.
W sezonie 5, odcinku 2 („The House of Black and White”), odźwierny w Braavos początkowo nie wpuszcza Aryi do Domu Czerni i Bieli. Później zmienia twarz na twarz Jaqena i otwiera jej drogę do środka, mówiąc, że musi stać się „nikim”. Jaqena H’ghara w serialu gra niemiecki aktor Tom Wlaschiha, w 5. sezonie awansowany do głównej obsady.